Mandela voor duikers

 

Diver (c Stefaan Anrys)“Loopt je duikbril vol water, panikeer dan niet. Blijf ademen uit je fles en blaas via je neus lucht in je bril. Die zal het water wegdrukken, zodat je opnieuw kan zien. Maar zwem in geen geval naar boven”. Ik beloof dat ik dezelfde fout geen twee keer zal maken.

“De gulden regel”, zegt mijn duikinstructeur streng, is “STA”. Stop Think Act! Denk na en handel dan. Een mens is niet gemaakt om onder water te verblijven. Daarom mag je als duiker nooit op je instincten vertrouwen. Doe je dat toch, dan ben je in levensgevaar. Dus volgende keer, Stef.. Kalmeren en nadenken, ok?”

KLAPLONG

Terwijl ik op de parking aan het Grevelingenmeer rillerig mijn natpak uittrek, moet ik onwillekeurig aan een gevangeniscel denken, die van Mandela. De isolatievleugel, waar Mandela samen met andere ANC-kopstukken op Robbeneiland werd opgesloten, bestond uit 30 eenpersoonscellen van 2,6 bij 2,3 meter. Duiken is als gevangen zitten in een cel.

Onder water ben je geketend aan de metalen persluchtfles op je rug. Je levensadem komt uit een automaat – een mondstuk dat de perslucht op omgevingsdruk brengt en je toelaat uit de ketel op je rug te ademenen. Raak je in paniek –zoals ik daarnet–  of doe je teveel inspanning, dan lijkt het alsof de kraan van je fles maar half open staat en heb je het gevoel te stikken. Ook zal je perslucht bij overmatige inspanning of stress te snel slinken. Soms, zoals vandaag, zie je in het water geen hand voor je ogen. Nog minder dus dan door het tralievenster in Mandela’s cel. En zwem je als duiker in paniek pijlsnel naar boven, dan riskeer je klaplong of andere overdrukverwondingen.

Met andere woorden. Als duiker zit je, de weidse oceaan ten spijt, gevangen, deep down under. Is er gevaar, dan moet een duiker zijn cool weten te behouden. Zoniet, is hij een vogel voor de kat. Of voer voor de vissen.

MANDELA, AGRESSIEF MENNEKE !

Voorlopig ontbreekt het mij aan voldoende zelfbeheersing, zo leer ik, iets waar Mandela in zijn piepkleine cel in excelleerde. Was het net daar dat hij zijn cool heeft leren bewaren of was hij van kindsaf geobsedeerd door de behoefte om elke situatie meester te zijn, zoals de Nederlandse biograaf Ineke van Kessel schrijft. To be master of his fate.

Volgens De geautoriseerde biografie, geschreven door Anthony Sampson, was Mandela voor zijn langdurige opsluiting een agressief mènneke, zowel in de boksring als op het politieke toneel. Niet dat zijn eertijdse acties als radicale “negerleider” veel zoden aan de dijk hebben gebracht. Zo waren de slecht georganiseerde sabotageacties en aanslagen van de gewapende ANC-vleugel Umkhonto we Sizwe –Mandela was mede-oprichter en opperbevelhebber van de MK- geen partij voor het repressieve Apartheidsregime.

Dit hoofdstuk van Mandela’s verleden wordt vandaag veelal vergeten. Mandela was niet altijd de goedheilige man die vriend en vijand verbaasde met zijn oproep tot verzoening. Hij wou in zijn beginjaren zelfs niet eens samenwerken met andere anti-apartheidsstrijders, van communistische gezindheid of van Indische origine, omdat hij dacht dat deze de leiding zouden nemen over de minder geschoolde ANC’ers. Heeft deze angry young man, rokkenjager en oproerkraaier, zijn zelfbeheersing aangeleerd in eenzame opsluiting?

MANDELA, GEEN GEBOREN VERZOENER

Sampson meent dat alvast ‘s mans vergevingsgezindheid niet aangeboren is. Ook van Kessel is dat oordeel toegedaan: “Verzoening was voor hem niet zozeer een morele daad, maar een politieke strategie, waarmee hij voor zichzelf wel een positie van morele superioriteit verwierf”. Voor iemand wiens persoonlijke leven in de vernieling is gereden door Apartheid, geeft dat toch wel blijk van enige cool, niet?

Mandela toonde zich na zijn vrijlating berekend, beredeneerd, gedisciplineerd, discreet over zijn eigen gevoelens en de kunst meester om iemands gevoelige snaar te raken, zoals toen hij Afrikaners verbaasde door na de finale van het WK Rugby in 1995 het truitje van de nationale ploeg aan te trekken. “Je weet nooit helemaal zeker of hij een heilige is of een Machiavelli”, aldus een van Mandela’s medestanders.

STOP THINK ACT

Op 11 februari 1990 wandelt Nelson Mandela Rolihlahla de Victor Verster-gevangenis in Paarl buiten. Hij had de regie van zijn vrijlating strak in eigen handen. Master of his fate. Voor duiken was Mandela toen al wat oud. Maar het motto Stop Think Act had hij zich blijkbaar eigen gemaakt. Aan een delegatie van het Gemenebest zei hij volgens van Kessel het volgende: “Er gaat niets boven een lange tijd in de gevangenis als het erom gaat je gedachten te concentreren en jezelf te brengen tot een realistischer inschatting van de stand van zaken in de maatschappij”.

Mandela was bij zijn vrijlating 71 jaar oud en had 10.000 dagen achter tralies gezeten.

Stefaan Anrys

De komende weken en maanden wil ik bloggen over Nelson Mandela. Hebt u een leuke suggestie, een eigen Mandelaverhaal of commentaar op één van de blogberichten, stuur zeker een mail (Contact ) of laat hieronder een Comment achter. 

Het vierkantemetertuintje van Nelson Mandela

mijnvierkantemetertuintjeDe radijsjes komen erdoor. Van de raketsla die ik “breedwerpig” moest zaaien, zag ik al na een week de eerste resultaten: groene frisse scheuten die op klaver lijken. In onze vierkantemetertuin staan ook nog aardbeien en tomaten, sluimerwten – mange tout – komkommer en wortels. In een pot ernaast een plantje gele pepers. Nu moet ik nog uien en meloen kweken en dan heb ik minstens hetzelfde assortiment als Nelson Mandela op Robbeneiland.

Mandela kreeg in 1977 door het afschaffen van de dwangarbeid meer tijd voor zijn favoriete hobby’s: tennis en tuinieren. Ineke Kessel, historicus en journaliste, beschrijft in haar biografie Nelson Mandela in een notendop hoe hij langs de plaats waar de gevangenen gelucht werden, een strook kreeg voor zijn moestuin. Die richtte hij in met fellow inmate Laloo Chiba. Die namen toch. Laloo Chiba, dat gaat nog. Maar Rolihlala. Zo was het toch, niet?

Mandela kreeg zijn eerste voornaam kort na zijn geboorte op 18 juli 1918. “Nelson” kreeg hij later opgekleefd, toen hij als zevenjarige naar de dorpsschool ging. De Engelse zeeman stond misschien model. Madiba is de naam van de Thembu-clan waartoe hij behoort. Madiba was een Thembu-chief uit de achttiende eeuw. Mandela was immers van koninklijken bloede. Hij was voorbestemd om raadgever te worden van een Thembu-vorst.

Ik zoek het toch nog even op in Ineke’s biografie van Mandela. Foutje. Het was Rolihlahla. “Onrustzaaier” in Xhosa. Ik was een “h” vergeten.

“In zijn autobiografie beschrijft Mandela de voldoening van zaaien, verzorgen en oogsten: in de gevangenis was de tuin een van de weinige zaken waarover je zelf de controle had”, schrijft ze nog. Wanneer het regime Mandela in 1982 uit Robbeneiland verhuist naar de luxueuzere maar eenzamere Pollsmoor-gevangenis, een paar kilometer buiten Kaapstad, krijgt hij opengesneden olievaten om er zijn groenten in te telen. “Hij liet de bewaarders delen in de overvloedige oogst van tomaten, aubergines, broccoli, uien, bonen, wortels, spinazie, sla en aardbeien, en bevoorraadde de gevangeniskeuken om een zondagsmaal met verse groenten te maken.”

Is mijn vierkantemetertuintje een teken aan de wand? Zoals Ineke schrijft “een van de weinige zaken waarover je zelf de controle hebt”. Een beheersbaar projectje in tijden waar het grote geheel ook mij ontsnapt?

Ach, het is een manier om een doening te hebben samen met de kinderen, iets waar Mandela helaas nooit van mocht proeven. Zijn kinderen kreeg hij in Robbeneiland amper te zien. Hij mocht zelfs niet naar de begrafenis van de verongelukte Thembi, een zoon van zijn eerste vrouw Evelyn Mase. “Het onvermogen om te voldoen aan zijn plichten als zoon, echtgenoot en vader was de grootste beproeving van zijn gevangenschap. Dit waren de ogenblikken waarin hij zich gekweld afvroeg of hij de juiste keuzen had gemaakt”, schrijf Ineke.

Zijn eerste vrouw verliet hem omwille van zijn politiek engagement. De “Zwarte Pimpernel” was meer op de vlucht dan thuis. Na Evelyn, kwam de schone Winnie, die hij na een onstuimige tijd pas in 1984, na 21 jaar gevangenschap weer ’s mocht vastpakken. Dat huwelijk zou ook geen stand houden, waarna hij op hoge leeftijd in het bootje trad met de ex van de Mozambikaanse vrijheidsstrijder Samora Machel, Graça.

Het gaat niet goed met Mandela’s gezondheid. En als we zijn strijdmakker mogen geloven ook niet met de regeringspartij van Zuid-Afrika. In De Tijd lees ik dat Desmond Tutu niet meer voor het ANC zal stemmen. Het is triest en zeker voor mensen die hun leven en dat van hun dierbaren hebben opgeofferd aan de struggle.

Maar we moeten voort, zegt het geweten van Zuid-Afrika. “Mensen zijn veerkrachtig”, weet Tutu. En het schoonste monument dat we voor Mandela kunnen oprichten, is een goed werkende democratie, betoogt de geestige geestelijke. Il faut cultiver son jardin. Zelfs als de oogst tegenvalt.

Stefaan Anrys

De komende weken en maanden wil ik bloggen over Nelson Mandela. Hebt u een leuke suggestie, een eigen Mandelaverhaal of commentaar op één van de blogberichten, stuur zeker een mail (Contact ) of laat hieronder een Comment achter.